Để thực hiện tốt chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc giải quyết các các vụ án dân sự, hành chính và những việc khác theo quy định pháp luật. Việc nâng cao chất lượng Bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa là rất cần thiết và quan trọng, góp phần cùng Hội đồng xét xử ra bản án, quyết định có căn cứ và đúng quy định pháp luật. Nội dung, chất lượng của bài phát biểu thể hiện được vị trí, vai trò của Viện kiểm sát. Chính vì vậy năm 2019 VKSND tỉnh Bắc Ninh đã xác định đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm đột phá.

Viện kiểm sát hai cấp đã quán triệt, chỉ đạo và triển khai thực hiện nhiệm vụ trọng tâm đột phá  trong công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hành chính, vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại, lao động…Sáu tháng đầu năm 2019 đã có sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và trách nhiệm của lãnh đạo, Kiểm sát viên khi được phân công khâu công tác này. Tại các phiên tòa, Kiểm sát viên đã thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, theo quy định. Nhiều bài phát biểu của Kiểm sát viên được đầu tư, nghiên cứu kỹ lưỡng, đạt chất lượng tốt. Việc đánh giá, phân tích, lập luận có tính thuyết phục cao. Từ đó, thấy được quá trình kiểm sát chặt chẽ việc giải quyết của Tòa án từ khi thụ lý vụ án đến khi xét xử; kịp thời phát hiện được những vi phạm tố tụng của Tòa án; thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị của VKS; đề xuất quan điểm giải quyết vụ án phù hợp, có căn cứ, được Tòa án chấp nhận.

Tuy nhiên, ở một số đơn vị, việc xây dựng Bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa vẫn còn một số hạn chế, chất lượng chưa cao. Bài phát biểu thường rập khuôn theo mẫu, đơn điệu, hình thức, chưa có tính chủ động, sáng tạo. Cụ thể:

- Phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử và người tham gia tố tụng thường là liệt kê việc chấp hành pháp luật đúng hay không đúng quy định tại các điều luật của Bộ luật tố tụng, mà không nêu được việc thực hiện đó bao gồm những nội dung gì; việc thực hiện đó đúng và không đúng như thế nào?  Hoặc chỉ nêu chung chung thực hiện đúng quy định của Bộ luật tố tụng dân sự hay Luật tố tụng hành chính mà không nêu nội dung và Điều luật cụ thể nào?

- Phát biểu việc tuân theo pháp luật tố tụng của người tham gia tố tụng thường chung chung theo bản mẫu mà không xem xét rõ việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của từng người nên dẫn đến việc nhận xét chỉ mang tính hình thức, có nhiều lúc không  đúng với thực tiễn .

- Bài phát biểu Kiểm sát viên mới chỉ dừng lại ở việc nhận xét việc chấp hành pháp luật tố tụng của các chủ thể tố tụng, chưa đánh giá được việc thu thập chứng cứ vụ án có đúng không, có đầy đủ để làm căn cứ giải quyết vụ án hay không.

- Đề xuất hướng giải quyết vụ án nhưng nêu chung chung, không phân tích, lập luận, đánh giá chứng cứ, chưa nêu được mối liên hệ giữa chứng cứ với việc chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu của đương sự, chưa nêu căn cứ pháp luật để giải quyết vụ án. Có trường hợp phát biểu nội dung chỉ nêu căn cứ điều luật và đề nghị chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu, mà không nêu gì thêm); một số khác thì phát biểu dài dòng, lan man, không đi vào trọng tâm vấn đề, không đưa ra được điều luật áp dụng nên đề xuất quan điểm không có sức thuyết phục.

Để nâng cao chất lượng bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa, trước hết Kiểm sát viên phải nhận thức đầy đủ về căn cứ pháp lý, vai trò, tầm quan trọng, các yêu cầu về hình thức, bố cục, nội dung bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Theo quy định tại Điều 262 Bộ luật Tố tụng dân sự (TTDS) 2015 và Điều 190 Luật Tố tụng hành chính (TTHC) năm 2015 về phát biểu của Kiểm sát viên “Sau khi những người tham gia tố tụng phát biểu tranh luận và đối đáp xong, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký phiên tòa và của người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án kể từ khi thụ lý cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án và phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án”

- Ngoài việc luật quy định về bài phát biểu của Kiểm sát viên thì còn có những văn bản hướng dẫn cụ thể. Như đã biết trước đây theo quy định của Bộ luật TTDS và TTHC (cũ) thì Viện kiểm sát chỉ phát biểu tập trung vào việc tuân theo pháp luật tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án của Thẩm phán, Hội đồng xét xử và việc chấp hành pháp luật của những người tham gia tố tụng từ khi thụ lý vụ án cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án. Từ khi Bộ TTDS 2015 và  Luật TTHC 2015 có hiệu lực thì Viện kiểm sát  phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án, đây là sự thay đổi lớn, phù hợp và nâng cao được vai trò cũng như là chất lượng của Viện kiểm sát khi tham gia kiểm sát xét xử tại các phiên tòa dân sự, hành chính nói chung. 

Theo nội dung hướng dẫn tại thông tư liên tịch số 02 và số 03/2016/TTLT VKSND-TAND ngày 30/8/2016 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao thì nội dung bài phát biểu phải thể hiện được những ý sau:
+ Việc tuân theo pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký phiên tòa kể từ khi thụ lý vụ án cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án.
+ Kiểm sát viên phải nắm vững những diễn biến tố tụng mà Thẩm phán, Hội đồng xét xử đã thực hiện có phù hợp với quy định của Bộ luật TTDS, Luật TTHC hay không?

+ Để bài phát biểu đầy đủ và chất lượng, Kiểm sát viên cần nắm rõ yêu cầu khởi kiện, đối tượng khởi kiện; thẩm quyền giải quyết của tòa án; thời hiệu giải quyết vụ việc dân sự; trong vụ án hành chính phải xác định rõ còn hay không còn thời hiệu khởi kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính quy định tại Điều 116 Luật TTHC.

+ Khi xác định những người tham gia tố tụng cần lưu ý xem Tòa án thực hiện đầy đủ và xác định đúng tư cách những người tham gia tố tụng hay chưa? Kiểm sát chặt chẽ việc thụ lý đơn khởi kiện, có hay không có việc yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập và việc nộp tạm ứng án phí đối với những yêu cầu này theo quy định của pháp luật không?

+ Tòa án thu thập chứng cứ có đúng thủ tục luật định không? Việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, các biện pháp tống đạt văn bản tố tụng; thời hạn tố tụng có đúng luật hay không?

+ Đối với những trường hợp Tòa án, các đương sự đã thực hiện đầy đủ các quy định về thủ tục tố tụng cần ghi nhận trong bài phát biểu; với những trường hợp có vi phạm thủ tục tố tụng thì cần tổng hợp những vi phạm này, nếu xét thấy là vi phạm nghiêm trọng ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của các đương sự thì Kiểm sát viên phải báo cáo đề xuất kiến nghị, kháng nghị.

* Nhằm nâng cao chất lượng bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa và góp phần khẳng định vai trò, trách nhiệm của Viện kiểm sát trong quá trình giải quyết vụ án dân sự, hành chính Kiểm sát viên cần thực hiện tốt một số nội dung sau:

- Thứ nhất, khi được phân công kiểm sát hồ sơ và kiểm sát xét xử Kiểm sát viên phải nghiên cứu kỹ hồ sơ, nắm rõ yêu cầu khởi kiện cũng như những chứng cứ có trong hồ sơ và kiểm sát chặt chẽ về tố tụng, nắm chắc các quy định của pháp luật. Đây là vấn đề rất quan trọng vì có nắm chắc tố tụng thì Kiểm sát viên mới chủ động xử lý các tình huống phát sinh tại phiên tòa và có những nhận xét đúng, đầy đủ, chính xác về việc tuân theo pháp luật của Thẩm phán, Hội đồng xét xử và việc chấp hành pháp luật của nghững người tham gia tố tụng.

- Thứ hai, bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa là tổng hợp của cả quá trình hoạt động kiểm sát của Kiểm sát viên từ khi Tòa án thụ lý vụ án, đến thời điểm trước khi Hội đồng xét xử nghị án. Thông qua bài phát biểu giúp cho những người tham gia tố tụng và nhân dân tham dự phiên tòa hiểu rõ được vai trò, vị trí của Viện kiểm sát trong quá trình giải quyết vụ án dân sự, hành chính. Vì vậy, Kiểm sát viên phải chuẩn bị bài phát biểu theo đúng mẫu, trình bày rõ ràng, mạch lạc, lập luận chính xác, sắc bén, có căn cứ pháp luật đối với từng vấn đề và kịp thời bổ sung những tình tiết, diễn biến mới phát sinh tại phiên tòa. 

- Thứ ba, tăng cường tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ, Kiểm sát viên hai cấp nhất là tập huấn Bộ luật TTDS, Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật tố tụng hành chính và các văn bản hướng dẫn. Quán triệt sâu sắc chức năng nhiệm vụ của Viện kiểm sát theo tinh thần mới của Bộ luật TTDS, Luật TTHC. Nâng cao nhận thức đúng và đầy đủ quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị là những quyền năng cơ bản và quan trọng nhất của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính để thường xuyên rèn luyện, tích lũy kinh nghiệm, kỹ năng thực hiện các quyền này, bảo đảm có chất lượng, đúng pháp luật và hiệu quả cao nhất. Nâng cao chất lượng các buổi tập huấn chuyên đề nghiệp vụ, nội dung tập huấn phải mang tính thiết thực, chuyên sâu, cụ thể và có hiệu quả. Thực hiện các giải pháp khác mang tính thực tiễn, đi sâu vào từng kỹ năng nghiệp vụ cụ thể để nâng cao chất lượng hoạt động kiểm sát việc giải quyết án dân sự trước, trong và sau phiên tòa.

- Thứ tư, lãnh đạo các đơn vị phải thường xuyên theo dõi, đôn đốc, kiểm tra tiến độ thực hiện nhiệm vụ của Kiểm sát viên. Định kỳ quý, năm kiểm tra chất lượng xây dựng hồ sơ, chất lượng báo cáo đề xuất và bài phát biểu của Kiểm sát viên.

Tóm lại bài phát biểu Kiểm sát viên là một văn bản pháp lý quan trọng của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, hành chính, thể hiện quan điểm của Viện kiểm sát trong toàn bộ quá trình xác minh, thu thập chứng cứ của Tòa án trong giai đoạn xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Tại phiên tòa, Bài phát biểu của Kiểm sát viên là một công cụ quan trọng để thể hiện quan điểm về toàn bộ việc chấp hành pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký và những người gia tố tụng. Ngoài ra, còn thể hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị của Viện kiểm sát đối với những vi phạm của Tòa án, đảm bảo việc ra bản án, quyết định của Tòa án có căn cứ và đúng pháp luật. Thông qua bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa dân sự, hành chính khẳng định được vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, hành chính. Bài phát biểu là nguồn tài liệu quan trọng để Hội đồng xét xử tham khảo, xem xét ra một bản án có căn cứ và đúng pháp luật. Do vậy, cần phải hiểu và thực hiện đúng quy định về bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa sơ thẩm nhằm nâng cao chất lượng công tác kiểm sát và vị thế của Viện kiểm sát tại phiên tòa./.

Nguyễn Hương Giang - Phòng 10, Viện KSND tỉnh Bắc Ninh